Tư duy biện chứng là thành quả của quá trình phát triển từ tư duy hình thức, siêu hình đến biện chứng, liệu cách chia này có hợp lý?

Tựa một bài báo triết học là "Về đối tượng, phương pháp nghiên cứu và đặc điểm của Logic học biện chứng".

Trong đó có một ý cho rằng tư duy biện chứng là thành quả của quá trình phát triển từ tư duy hình thức, tư duy siêu hình đến tư duy biện chứng.

Mình không biết cách chia này từ đâu ra và nếu nó hợp lý thì các hình thức tư duy cũ là sai lầm hay chúng đúng đối với thời đại của chúng ạ?

Em cảm ơn.

Trả lời:

Cách chia này bắt nguồn từ tư duy triết học Marxist, đặc biệt là quan điểm của Friedrich Engels trong Biện chứng của Tự nhiên. Theo đó, tư duy biện chứng được xem là giai đoạn phát triển cao hơn, khắc phục những hạn chế của tư duy hình thức và tư duy siêu hình. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là các hình thức tư duy cũ là sai lầm, mà chỉ là chúng có giới hạn trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định.

1. Ba giai đoạn của tư duy

(1) Tư duy hình thức (Formal Thinking)

Đây là cách tư duy dựa vào quy tắc logic hình thức (tư duy theo nguyên tắc đồng nhất, phi mâu thuẫn và loại trừ trung gian).

Ví dụ: Trong logic hình thức, một vật hoặc là A, hoặc là không A, không thể vừa là A vừa không phải A.

Hạn chế: Không thể giải thích các quá trình biến đổi, mâu thuẫn nội tại, và sự vận động của hiện thực.

(2) Tư duy siêu hình (Metaphysical Thinking)

Tư duy này có xu hướng xem xét sự vật một cách cô lập, bất biến, không tính đến mối quan hệ và sự vận động.

Ví dụ: Quan niệm "một vật hoặc tốt hoặc xấu", thay vì xem xét sự chuyển hóa giữa hai trạng thái.

Hạn chế: Không giải thích được sự thay đổi và mâu thuẫn trong thực tế.

(3) Tư duy biện chứng (Dialectical Thinking)

Dựa trên nguyên lý vận động, mâu thuẫn, và chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập.

Ví dụ: Nước có thể là đá, lỏng, hoặc hơi tùy theo nhiệt độ, cho thấy không có trạng thái tuyệt đối.

Ưu điểm: Phù hợp để phân tích sự thay đổi, mâu thuẫn nội tại, và tính tương đối của các khái niệm.

2. Các hình thức tư duy cũ có phải là sai lầm không?

Không, chúng không sai, nhưng có giới hạn.

Tư duy hình thức hữu ích trong toán học, luật pháp, và lập luận chặt chẽ.

Tư duy siêu hình phù hợp với những giai đoạn nhận thức ban đầu, khi con người chưa có công cụ để phân tích sự biến đổi phức tạp.

Tư duy biện chứng xuất hiện khi con người cần hiểu rõ hơn về sự phát triển và mâu thuẫn của thế giới.

⮕ Kết luận: Cách phân chia này không phủ nhận hoàn toàn tư duy hình thức hay siêu hình, mà chỉ nhấn mạnh rằng chúng có giới hạn và cần được vượt qua trong những bối cảnh phù hợp.